CRONIQUES DETH SÈGLE XXIau: ER AN 2000 Que cau tostemps rebrembar qui èm pr’amor que sovent desbrembam quin ei eth nòste passat, tanben eth mès recent. Pr’açò volem començar aué ua sèria de vint articles entà rebrembar era nòsta istòria mès recenta coma umanitat e que finiràn en er an 2020. Eth prumèr sus er an 2000 vò destacar un des succèsi mès importanti dera umanitat: era arribada dera prumèra tripulacion entara Estacion Internacionau Espaciau, bit.ly/2QCtR3n

REMEMBRE DE L’ESCRIVAN ARANÉS JUSÈP CONDÒ Dins los actes programats per commemorar lo centenari de la mòrt de Jusèp Condò Sembeat, l’escrivan mai important de la Val d’Aran, se celebrèt lo 12 de novembre d’ongan dins l’estonant encastre de la bastissa del Centre Excursionista de Catalonha a Barcelona, una interessanta conferéncia condusida per Jèp de Montoya, sus la vida e òbra d’aquel grand escrivan en aranés. bit.ly/2rSjPRo

SON TRAPATS DE COMPAUSATS NATURALS PER LUCHAR CONTRA LA MALÀRIA La malària es una malautiá que solament pendent l’an 2017 patiguèron mai de 200 milions de personas a la planeta. Pr’açò es una grèva malautiá qu’encara se coneis pas cossí tractar. Es causada per un parasit del genre Plasmodium e la majoritat de còps es transmesa per de mosquilhs. Ongan, una còla internacionala de cercaires trapèt un compausat natural que poiriá ajudar garir aquela malautiá. bit.ly/2r1xk0O

L’OCEAN INDIAN QUE PODERÉ AJUDAR LO BRIU DE L’ATLANTIC NÒRD Bèth temps a qu’alèrtan los scientifics : lo Briu de l’Atlantic Nòrd que’s pèrd velocitat e que’s poderé estancar. N’i a pas sonque ua inconeguda enqüèra, la causa : e poderé estar lo cambiament climatic ? Despuish, cercaires que descobrín que l’Ocean Indian e poderé compensar aquesta pèrda e ajudar atau lo Briu de l’Atlantic Nòrd a’s mantiéner. bit.ly/2qoe25H

TOLOSA ! Medievalòc.- Una de las figuras mai importantas del sègle XIIIen foguèt Ramon VI, comte de Tolosa e marqués de Provença. Acusat pendent de sègles de traïson per l’istoriografia francesa tradicionala, uèi d’estudis critics mai prigonds soslinhan que Raimon VI jamai traïguèt son pòble e lo pacte qu’aviá fach amb el. E aquò es encara uèi sinonim de leialtat a mai de libertat, la libertat d’un pòble qu’amb el la perdèt mas que la tornèt a ganhar: Occitània. bit.ly/2r66STB

LOS CANS COMPRENON LOS MOTS UMANS S’es totjorn dich que los cans comprenián mai o mens l’entonacion umana. E aquò los fasiá reagir. Mas la publicacion d’un nòu estudi dirigit per Attila Andics, de l’Universitat Eötvös Loránd, en Ongria, balha de nòvas donadas estonantas. Los cans comprenon ben l’entonacion umana, mas tanben los mots. bit.ly/2Xqcc0u

QUE CONFIRMAN L’EXISTÉNCIA D’UN OCEAN SUS PLUTON Après l’arribada d’ua sonda espaciau dens l’atmosfèra de Pluton en julhet 2015 que’s pensè que Pluton avèva o avèva avut, bèth temps a, un ocean liquide devath la soa susfàcia torrada. Mes lo dobte que contunhè. Adara, un navèth estudi scientific publicat au Geophysical Research Letters que confirma l’existéncia actuau d’un ocean sus aqueth planeta. bit.ly/358cagd

L’ÒME QU’EMPRESONÈT RICARD CÒR DE LEON Medievalòc.- Maugrat que cèrta istoriografia encara considèra que foguèt Enric VI, emperaire del Sant Empèri Roman Germanic (1165-1197) lo colpable de l’empresonament pendent prèp de dos ans – e qu’entraïnariá un trincament definitiu de la santat – de Ricard Còr de Leon (duc d’Aquitània e rei d’Anglatèrra) cal analizar un pauc mai prigondament l’istòria europèa per comprene aqueles fachs e cercar d’autres colpables. bit.ly/354lG41

COSSÍ EVOLUCIONÈRON LAS PLANTAS Fins a uèi lo jorn lo moment precís que las plantas comencèron de s’espandir sus la planeta èra pas encara clar. Uèi, i a mai de mièg milion d’espècias vegetalas diferentas qu’an totas lo meteis ancessor comun. Un nòu estudi genetic publicat ara confirmèt totun qual foguèt lo camin evolutiu de fòrça espècias e quora aguèt luòc aquel moment evolutiu. bit.ly/2XfeyyZ

QUINA EDAT A LO FLUVI NIL ? Lo fluvi Nil, considerat lo mai long de la planeta (6650 Km) a una origina misteriosa. Fins a uèi lo jorn de cercaires suggeriguèron qu’aviá una edat de 6 milions d’annadas. D’autres encara afirmèron que la sieuna origina geologica èra fòrça mai anciana. Quin aviá la rason ? Ara un nòu estudi realizat per de geològs en divèrses païses africans confirmèt la sieuna edat. E poguèren demostrar que tot çò que s’èra dich sus la sieuna edat bit.ly/2NJvBGf

Apuèi l’arribada dels norvegians arribèt l’extincion de las mòrsas. De cercaires utilizèron mai d’un analisi genetic e d’autras tecnicas per demostrar que la populacion de mòrsas qu’aviá demorat durant sègles a Islàndia s’escantiguèt gaire apuèi l’arribada dels norvegians en l’an 870. La causa principala ne foguèt la caça del mamifèr e lo comèrci d’evòri. bit.ly/2Qc5HN5

BOTSWANA SERIE ERA CUNHÈRA DERA UMANITAT Era origina dera nòsta espècia encara ei objècte de discussion laguens dera comunautat scientifica. Enquia aué s’a dit qu’era nòsta origina serie era region d’Africa austrau hè aperaquí 200.000 annades. Mès non hè guarie sigueren descorbidi en Marròc fossils d’Homo sapiens sapiens de hè 300.000 annades. E donques ? Ara ua còla scientifica confirmèc per prumèr còp eth país d’origina dera umanitat: Botswana. Eth periòde bit.ly/36YpYMe

LAS NAVAS DE TOLOSA (1212) Medievalòc.- Pendent l’Edat Mejana, crestians e musulmans convisquèron a la Peninsula Iberica. En qualques periòdes visquèron amb un bona relacion, mas en autras epòcas mantenguèron d’afrontaments. Los musulmans aportèron a la Peninsula Iberica grandas avançadas en l’agricultura e en la cultura, amb grandas personalitats coma lo monarca Abderraman III, mas los estats crestians inicièron una expansion vèrs lo sud, lenta mas progressiua. bit.ly/36RPsdS

FAUNA OCCITAN (17): LO GRAND DUC Lo grand duc (Bubo bubo) es l’aucèl rapaç nuechenc mai grand d’Occitània. E tanben d’Euròpa tota. Son nom fa referéncia a la sieuna elegància per rapòrt a d’autras espècias de chòts. E maugrat qu’es una espècia que demòra en situacion critica (abans lo nombre d’especimèns èra mai naut) encara n’i a fòrça parelhas en doas de las tres regions occitanas, car maugrat que pòt èsser trapat en Occitània e Provença, n’i a gaires a Nòva Aquitània. bit.ly/33Jlp6t

LA REVÒLTA DE CARCASSONA DE 1303 (I) Dempuèi l’epòca francesa del Lengadòc, l’institucion qu’aviá somés aquesta region occitana a la corona francesa èra l’Inquisicion. Cal pas dire qu’aquesta totjorn ensajava d’acusar los mai rics e aqueles que’n podia aver mai de profièch. Aital o raconta en son libre 700 ans de révoltes occitanes Gerard de Sède. En 1303 lo pòble de Carcassona ja es fatigat de tanta repression. bit.ly/2rnfJR1

SOLAMENT QUATRE EMOCIONS BASICAS Uèi lo jorn i a la credença scientifica mas tanben populara que l’èsser uman a de manèra universala entrò sièis emocions basicas: felicitat, tristesa, paur, ràbia, estonament e pena. Mas aquesta vertat scientifica benlèu non es aital pr’amor qu’ara scientifics de Glasgow, en Escòcia, dison que, d’emocions basicas, solament n’i a quatre. bit.ly/32yybD8

L’AFAR CATALAN Medievalòc.- La frontièra septentrionala del Comtat de Barcelona foguèt confirmada a travèrs d’un acòrdi tre la corona de França e la d’Aragon en 1258. Segon aquel tractat ambedos monarca renonciavan a divèrses territòris d’un e autre costat dels Pirenèus de manièra definitiva. E, çò de mai important, obligava los filhs d’aquels monarcas per totjorn. Un tractat que, mens de 30 annadas apuèi, la corona francesa trincariá en tot assajar d’envasir Catalonha. bit.ly/36Ey24l

Se confirma que la sonda espaciala Voyager 2 a quitat lo Sistèma Solar. Pel segond còp dins l’istòria de l’umanitat una sonda espaciala a quitat lo Sistèma Solar en tot intrar dins la region espaciala coneguda coma Espaci Mièg Interstellar (Interstellar Medium o ISM en anglés). Lo fach s’es confirmat aquesta setmana, un après que se passèt lo 5 de novembre d’arunan. Per ansin, Voyager 2 es la companha espaciala de Voyager 1, que quitèt nòstre sistèma solar en 2012. bit.ly/2qy95a6

Se confirma que la sonda espaciala Voyager 2 a quitat lo Sistèma Solar. Pel segond còp dins l’istòria de l’umanitat una sonda espaciala a quitat lo Sistèma Solar en tot intrar dins la region espaciala coneguda coma Espaci Mièg Interstellar (Interstellar Medium o ISM en anglés). Lo fach s’es confirmat aquesta setmana, un après que se passèt lo 5 de novembre d’arunan. Per ansin, Voyager 2 es la companha espaciala de Voyager 1, que quitèt nòstre sistèma solar en 2012. bit.ly/2qy95a6

CÓRRER REDUSÍS LO RISC DE MÒRT Foguèt confirmat scientificament. Maugrat que totes aviam ja lo vejaire que córrer va plan per la santat (benlèu pr’amor qu’aquò es tornar a far çò qu’avèm fach pendent pus de 200.000 annadas o mai), foguèt demostrat scientificament que córrer amb de moderacion es una activitat plan recomandabla pr’amor que redusís plan lo risc de mòrt quinsevolha que ne siá la causa. bit.ly/36JiLQ2

Mostrar més
mastodont.cat, xarxa social pels catalans d'arreu.

Servidor en català per a la comunitat de llengua i cultura catalana d'arreu d'internet.