UN MONASTÈRI PER UNA NACION Lo monastèri de Sant Martí del Canigó es situat a 1.094 mètres d’altitud, a la montanha del Canigó, dins de la vila de Castelh de Vernet, al parçan catalan del Conflent, en un endrech d’una granda beutat naturala. Aquel monastèri es un clar exemple de l’arquitectura romanica medievala, fòrça util per comprene las caracteristicas basicas d’aqueles bastiments, malgrat que las restauracions poscan aver modificats fòrça aspèctes de l’estructura bit.ly/3cjUQbl

DE PAÏSES SENS ESTAT (1): KATANGA. 1960-1963 La lista de païses qu’arribèron pas a capitar, fin finala, coma un estat, dins l’istòria del mond e sonque pendent lo sègle XX, es pas cuèrta. N’i a que son coneguts per totes, com Occitània, Bretanha, lo País Basco o Catalonha. Mas tanben n’i a d’autres plan desconeguts e que poguèren pas arribar a èsser un estat. Un d’aqueles foguèt Katanga, una operacion fabricada per de colons blancs al sud del Congo e qu’assagèt d’èsser...bit.ly/3gP1REC

ES DESCOBÈRT LO PRIMIÈR DINOSAURE AQÜATIC Ja se sabiá qu’Spinosaurus aegyptiacus, lo celèbre dinosaure carnivòr, fasiá servir sas pautas per se mòure dins l’aiga e poder aital pescar. Çò que se coneissiá pas èra cossí o fasiá. E ara una analisi mai prigonda de l’unica esqueleta al Mond d’aqueste predator, trobada al Sahara marroquin, confirmèt qu’Spinosaurus foguèt un dinosaure aqüatic. bit.ly/3d7bLix

LA CASUDA DE TEOTIHUACAN De nòvas donadas arqueologicas confirman cossí se passèt la casuda, d’aperaquí l’an 650, de Teotihuacan, la granda vila mexicana medievala. Per ansin, ara se pòt ja confirmar que la partida centrala de la vila patiguèt un òrre sacatge e que foguèt tanben brutlada. La causa ne foguèt principalament una revòlta intèrna e pas l’arribada d’autras tribús nomadas coma los chichimecas (causa oficiala fins ara). bit.ly/2ZL31uD

ETH VOLCAN MÈS GRAN DERA PLANETA Ua còla de scientifics poguec classar eth volcan hawaian Puhahonu com eth mès gran que i a aué ena planeta. Aguest volcan, qu’a ua edat de mès de 13 milions d’ans d’edat qu’ei dus còps mès gran qu’eth volcan Mauna Loa, tanben a Hawaii e que serie, segontes aguest nau classament, eth dusau mès gran dera Tèrra. Es donades son es d’un nau estudi hèt pera Universitat d’Hawaii. bit.ly/2zCzLeT

E UN REI IRLANDÉS CONQUISTÈT YORK Benlèu se poiriá pas dire un irlandés vertadièr pr’amor que foguèt un viking d’Irlanda e totjorn luchèt contra los reis locals d’aquela illa fins que venguèt rei de York, Northumbria e l’illa de Mann, ara fa 1100 annadas. Foguèt Ragnall ua Ímair, e foguèt lo primièr rei d’aquela part d’Anglatèrra d’origina irlandesa vikinga, maugrat que solament doas annadas apuèi, en 921, moriguèt ,en tot laissar lo reialme a un autre viking irlandés. bit.ly/2ZAYMBQ

L’ILLA DE PASCAS Andrés López.- L’illa de Pascas es una illa de Chile situada a Polinesia, a l’ocean Pacific, a 3700 km de la vila chiliana de Caldera. A una superfícia de 163,6 km², çò que fa d’aquelas illa la mai granda de las illas de Chile e una populacion de 5035 abitants, mai que mai a Hanga Roa, capitala e lo solet vilatge de tota l’illa. La tèrra mai pròcha es l’illa de Ducie, qu’aperten al territòri britanic de las Illas Pitcairn. bit.ly/3d65rrB

COSSÍ LOS AUCÈLS DESVOLOPÈRON UN CERVÈL MAI GRAND Divèrses biològs e paleontològs poguèren demostrar cossí se passèt l’evolucion del cervèl dels aucèls des d’animals tant primitius coma Archeopterix fins als aucèls actuals. Per far l’estudi los cercaires analizèron lo volum del cervèl d’aqueles animals escantits e actuals. Lo nòu estudi, publicat al numeric Current Biology, confirmèt qu’abans de l’extincion que se passèt pendent la fin del Cretacèu bit.ly/2X2JPH6

UN VENECIAN AL TRON ONGRÉS L’arribada al tron ongrés de Pèire Orseolo entraïnèt un arrèst dins la linha patrilineara dels arpadians dins lo reialme ongrés. Lo nòu rei, que quora moriguèt son oncle Esteve en 1038 aviá 27 annadas, volguèt s’amassar amb gènts fisèlas e mai que mai amb d’origina veneciana. La basa de son poder èra doncas un pauc flaca dins una societat devessida en divèrses clans e familhas dels arpadians. bit.ly/2zttLVC

ZENOBIA, UNA REINA CONTRA ROMA La vila de Palmira foguèt un important centre comercial pendent los sègles I e III, ont de caravanas de tot Orient Pròche arribavan amb lors produchs. La siá importància economica provoquèt que Palmira decidiguèsse desafiar lo poder roman e crear un brèu empèri independent. E tota aquela aventura foguèt dirigida sustot per la reina Zenobia. bit.ly/2LXKHXa

LA CONQUISTA D’ISPÀNIA De còps cal rescriure l’istòria quand çò qu’es estat dich fins al moment es marrit. O benlèu poiriam dire mai qu’es pas drech. Aital, coma l’istòria dels supausats francs qu’envasiguèron lo nòrd d’Ispània pendent la fin del sègle VIII (e que foguèron majoritàriament aquitans e occitans e pas francs), l’envasion que se passèt en 711 a Ispània se debanèt pas per d’arabis mas per de berbèrs. bit.ly/2ZF1Cpz

ERA LENGUA MAIRAU EI ENTÀ TOSTEMP Era lengua mairau ei era prumèra qu’aprenem ath long dera nòsta vida e ei aquera que codifica era manèra de percéber eth mon. Coma tau, ei diferenta de totes es autes lengües que podem apréner mès endauant. E atau s’a confirmat scientificament qu’aguesta non se desbrembe jamès. Aquerò ei çò que ditz ua recèrca hèta per ua equipa de scientifics canadians deth Departament de Psicologia dera Universitat McGill. bit.ly/2WVk6A9

VAJK, FONDATOR D’ONGRIA La desfacha dels cavalièrs ongreses en Lech, pendent l’an 955, finiguèt lors expedicions en territòri germanic. Las tribús de las estèpas qu’arribèron pendent la fin del sègle IX al Basin Carpatic consolidèron lor nòu territòri ont atanben i demorava fòrça populacion eslava. La convivéncia entre d’eslaus e de magiars entraïnèt la naissença d’una cultura arqueologica nòva, nomentada coma la cultura locala de Bijelo Brdo. bit.ly/2TyVzik

LEIS OMININS D’ATAPUERCA ÈRAN NEANDERTALIANS
Despuèi 1984 s’an fach d’excavacions contunhas en Atapuerca e a la Sima de los Huesos (Trauc deis òsses). E s’an poscut recuperar fins a 28 esqueletas entieras d’individús que demorèron en Euròpa fa 430.000 annadas. Tanta informacion aviá d’èstre provada geneticament. Faliá saber s’aquestos ominins èran familha de neandertalians o de denisovans. E ara, un estudi dau sieu ADN v’a descobèrt.
bit.ly/1U6Ug07

LA VENJANÇA COMA POLITICA Japon demorèt un dels periòdes mai complèxes de tota la sieuna istòria pendent lo sègle XIVen. D’efièch, la politica de la còrt imperiala de Kyoto venguèt tan complèxa que se produsiguèt una secession territoriala. Aital, e pr’amor de divèrsas causas que la mai importanta ne foguèt la non division e repartiment de tèrras entre los samurais après la guèrra contra los mongòls en 1281, naisseriá una nòva còrt amb un nòu emperaire; Go-Daigo, bit.ly/2Txpx6j

LA VILA DELS PALAISSES La civilizacion chimu es encara uèi una cultura plan desconeguda per la majoritat, benlèu pr’amor que foguèt un reialme annexat pels incas, qu’arribèron pas gaire après dins la val de Moche. D’efièch, los desparièrs reis chimus establiguèron pas la capitala, Chanchan, fins a l’an 1300 e mens de dos cents ans puèi lor reialme tombèt, conquistat pels incas. bit.ly/2ZyB7lg

L’HAGGADÀ DE SARAJEVO Pendent l’Edat Mejana existiguèron d’importantas escòlas d’illuminacion de manuscrichs dins las comunitats josievas, que creavan de libres basats en fragments de la Bíblia ebrèa, abitualament encargats per familhas ricas josievas qu’utilizavan aqueles libres per explicar los tèxtes biblics pendent las fèstas religiosas. bit.ly/2ZyAHeG

LO PRIMIÈR REI D’AQUITÀNIA La vida de Gondovald, primièr rei d’Aquitània, es una istòria d’illegitimitat (o pas), d’exili, de trasïon, de guèrra e, fin finala, de nòva traïson fins la sieuna mòrt. L’istoriografia anglesa l’a tractat totjorn coma un aventurièr sens cap dret a la sucesion reala. L’istoriografia francesa, totun, l’a considerat coma lo primièr monarca aquitan. Es malaisit creire que totas las grandas vilas dobriguèsson las sieunas pòrtas d’una forma tant lèu bit.ly/2Xj68qC

ERA ORIGINA DER ECOLOGISME Des de era sua creacion, eth movement ecologista poirie èster considerat com un des mès importants deth sègle XX e sustot eth que serà mès important d’aguest sègle. Açò pr’amor qu’era planeta aurà diferenti problèmes restacadi damb er environament que seràn mès e mès grani. E er ecologisme cerque protegir es recorsi naturaus ath còp qu’era subervivença der èster uman ena planeta. E tostemps damb era ajuda dera sciéncia. bit.ly/2TqMR5B

BOSON, REI DE PROVENÇA Maugrat qu’es fòrça coneguda l’importància del comtat e marquesat de Provença en l’istòria medievala, es tanben pauc conegut pel public non provençal l’existéncia d’un reialme que foguèt establit per un nòble fièr de la sieuna independéncia e que profitèt la situacion contemporanèa per se proclamar Rei de Provença: Boson. E maugrat la sieuna desseparacion del reialme carolingian poguèt, fin finala, capitar. bit.ly/2XhHXca

Mostra'n més
mastodont.cat, xarxa social pels catalans d'arreu.

Servidor social en català per a la comunitat de llengua i cultura catalana d'arreu d'internet.