LA RESISTÉNCIA ALS ANTIMICROBIANS, TOTJORN QUE MAI COMUNA Se se demandèsse quina poiriá èsser una de las piègers malautiás que la patís l’umanitat e que pejoran, pauques diriàn la resisténcia antimicrobiana. Pasmens, semblariá que, uèi lo jorn, i a de mai en mai de personas que la subissson e que ne morisson. Lo fach es inquietant e la comunautat scientifica n’a volgut avertir. bit.ly/3o3TF8O

L’ARPITAN MEDIEVAL L’arpitan es una d’aquelas lengas plan desconegudas per la majoritat d’europèus. Sonque los occitans coneisson que i a un airal al nòrd-oèst d’Occitània on encara es parlada aquela lenga. Uèi lo jorn es conegut coma arpitan, mas pendent plusors sègles foguèt conegut coma francoprovençal, lenga romana o encara savoian. A l’edat medievala, pasmens, foguèt una lenga parlada per centenars de milièrs d’europèus e s’espandissiá per aquel airal a mai de bit.ly/3u9d0Jk

ETH CAFÈ EI BON ENTARA DIGESTION Hè temps que mès d’un cercaire auie era volontat de descorbir ce quini èren es efèctes deth cafè entara salut umana, mès que mès, entar estomac. Pr’açò siguec hèt un nau estudi sus eth cafè, pr’amor que non n’i a guaires d’aguest tipe. Era resulta siguec fòrça susprenenta pr’amor que (e maugrat tot çò que podem pensar toti) eth cafè ei fòrça bon entara digestion e ajude entara creacion de chucs gastrics, biliars e pancreatics. bit.ly/3u0O1b7

MONTSERRAT Monserrat es lo nom d’una illa de la mar Cariba mas tanben lo nom d’una montanha catalana, situada aperaquí 50 Km al nòrd-oèst de Barcelona, la capitala de Catalonha. Es una montanha celèbra pr’amor que i a lo monastèri de Montserrat e tanben la Vierge de Montserrat, que segon una legenda foguèt trapada dins una cauna dins la meteissa montanha. bit.ly/3tZPj6m

LO DIOXID DE CARBÒNI ASSOLÍS LO NIVÈL MAI NAUT Lo dioxid de carbòni en l’atmosfèra de la planeta arribèt al nivèl mai naut de la siá istòria, malgrat la pandemia mondiala de la COVID-19. De remembrar que los nivèls comencèron a èsser registrats ara fa 63 ans. Pr’amor d’aquò lo Burèu Nacional de l’Administracion Oceanica e Atmosferica dels Estats Units (NOOA) avertiguèron quò èra un nòu dangièr sul clima de la planeta. bit.ly/3nSGJSM

CARCASSONA, E LO DESIR DELS TRENCAVÈL Bernat Aton III Trencavèl nasquèt aperaquí l’an 1010 a Nimes, ont èra establida de manièra abituala la familha, e eretèt los fèus del sieu paire Aton. Maridèt amb Rangarda de la Marca a l’entorn de l’an 1032. Bernat Aton III e Rangarda aguèron un filh, Raimon Bernat II Trencavèl, nascut l’an 1036 e successor del linhatge familial. Avèm pas constància qu’aguès cap filh nomenat Frotari que venguèsse avesque. bit.ly/3KCNjqw

FAUNA AMERICANA (23) : L’ESQUIRÒL GRIS L’esquiròl gris (Sciurus carolinensis) es un pichonèl mamifèr plan simpatic nadiu d’America del nord. Totun, e malgrat que totes avèm l’idèa qu’es un animal que totes podèm lèu lèu l’aimar, tanben es considerat, en defòra d’aquel continent, mai que mai en Euròpa, una plaga. Pr’amor que l’espandiment de l’espècia pòt provocar l’extincion d’un autre tipe d’esquiròl, l’esquiròl ròi, pus pichon e pas tant adaptable a la concurréncia bit.ly/355Dhha

ETH TRIASSIC Quan comencèc era edat deth Triassic, era prumèra des tres edats que i auec dinosaures ena Tèrra, siguec tanben quan comencèc eth Mesozoic, çò ei era edat intermèdia dera istòria dera nòsta planeta. Ei un periòde que se passèc entre hè 248 e 213 milions d’annades e i aueren episòdis clau com eth començament dera fin deth continent unic Pangèa o era arribada des prumèrs dinosaures com Saltopus e Halticosaurus, mès tanben des prumèrs mamifèrs. bit.ly/33yN2UY

LOS LIBRES DEL KOJIKI Aprene perqué las societats actualas tanben son diferentas unas d’autras es un prètzfach digne d’un estudi prigond pels cercaires de l’edat medievala. E ne trapar la causa ne pòt èsser tanben una suspresa estonanta. Per ansin, perqué Japon a aquela cultura tan singulara uèi lo jorn ? Aquò a plusors causas (comas totas las autras societats), mas trapar de joièls literàris e istorics plan ancians, coma los libres del Kojiki, pòdon ajudar bit.ly/3GRYCZx

CAL PLAN DORMIR De mai en mai d’estudis confirman que cal plan dormir per èsser en bona santat. Aquò encara es mai verai a l’ora de parlar dels joves, que patisson una manca de sòm cronica. Segon un recent estudi, aquò entraïna un arrèst del desvolopament cerebral que pòt èsser grèu amb lo temps. bit.ly/3fL4sQB

VOLETZ MINJAR VÈRMES ? Era adopcion per lei dera Union Europèa dera transformacion deth vèrme dera haria en aliment uman poirie daurir un nau camin entara alimentacion umana pr’amor qu’es insèctes poirien vier una naua hònt de proteïnes entath futur dera nòsta espècia. E ja i a empreses qu’an començat a preparar-se tà véner aguest nau producte. Eth problèma, aué, encara, son es reticéncies dera majoritat de nosati entà minjar vèrmes. bit.ly/3KkIPoa

LA FLOR DEL PAMIR Andrés López.-Malgrat que totes coneissèm plan la flor de la tulipa (d’efièch es una de las flors pus conegudas de la planeta) benlèu coneissèm pas la sieuna origina : las montanhas del Pamir e d’Hindu Kush, a Asia. E òc, lo centre de diversitat del genre de tulipas pus naut de tot lo mond es aquela region. Tanben es plan cultivada tradicionalament a l’estèpa de Cazacstan. D’ailà lo cultiu s’espandís plan per tot Orient pròche, iran e Afganistan bit.ly/3fDb5El

“LOS OCCITANS CERCAVAN UN LUÒC MELHOR ONT VIURE A CATALONHA”. Valentí Gual i Vilà, Doctor per l’Universitat de Barcelona e professor d’Istòria Modèrna, e Raimon Masdéu i Tèrmes, Doctor per l’Universitat Autonoma de Barcelona, an realizat divèrses estudis sus l’istòria catalana, coma demòstra la sieuna bibliografia. Especializats en Demografia Istorica, an publicat “La Immigració Occitana a la Catalunya Moderna” (Rafael Dalmau, Editor, 2021, bit.ly/3FvIfQU

TRES TRENCAVÈLS ; TRES EVESQUES Aton II nasquèt aperaquí l’an 905 e èra filh de Bernat Aton I, vicari d’Alzona e vescomte d’Albi. Eretèt de son paire lo meteis vescomtat, mas tanben de tèrras al torn de d’Ambialet, fòrça pròchas a Albi, que venguèron tanben una autra senhoriá feudala (en qualcun moment aquel senhoriá foguèt transformada tanben en vescomtat). bit.ly/3nwgfqe

FAUNA AMERICANA (22) : LO CARIBÓ Malurosament l’imatge estonanta d’indigènas americans del nòrd d’aquel continent qu’esperan l’arribada de centenars de milièrs, benlèu milions, de caribós, per poder subreviure plan, es ja una vision del passat. E que benlèu sonque poirèm reproduire amb l’imaginacion, pr’amor que lo caribó, lo mamifèr migratòri màger del nòrd american es en grèu declin e, segon, la region, la sieuna populacion es grèvament menaçada. bit.ly/3Ki6Ig4

ETH PERMIAN Pendent eth Permian (hè entre 286 e 248 milions d’annades) eth movement geologic contunhèc; Gondwana e Laurasia se situèren mès pròp, Asia choquèc damb Euròpa e neisheren es montanhes des Urals. Índia choquèc damb Asia e neishec er Imalaia e en America neisheren es Apalaches. Pendent era fin d’aquera epòca solament i auie un continent gigant; Pangèa. bit.ly/3GuwZW9

L’ASTURIAN MEDIEVAL L’edat medievala foguèt benlèu l’epòca de màger diversitat lingüistica dels darrièrs tempses. A la peninsula iberica e al costat de lengas millenàrias coma lo basco, nasquèron pendent aquel periòde istoric d’autras lengas, encara plan vivas, uèi lo jorn, coma lo galician, l’aragonés, o encara lo catalan. E tanben foguèt lo cas de l’asturian, una lenga que, malgrat son nom, existiguèt pas sonque en Astúrias mas que s’espandiguèt pel centre peninsular bit.ly/3Kk8uNY

LA CONDUCHA ES LA DIFERÉNCIA I a de còps que la diferéncia es pas dins l’ADN mas dins la conducha de las espècias. E aquò pòt crear una diferéncia gigantesca demest aquestas. Ansin se debanèt amb una espècia ominida per rapòrt a d’autras que, benlèu, èran plan pròchas geneticament. Mas aquela espècia aguèt una conducha plan diferenta de las d’autras espècias semblablas e aquò foguèt la granda diferéncia. bit.ly/3qpSvWL

SE PÒT HÈR Eth projècte deth Gran Mur Verd African poirie provocar un cambiament prigond en nòrd african pr’amor qu’a coma tòca arturar era desertificacion d’aquera region dera planeta. Segontes eth darrèr estudi, plantar milions d’arbes ena termièra deth desèrt deth Sahara, poirie comportar, a mès d’açò, profonds cambiaments en eth monson der oèst african e cambiar d’una manèra definitiva eth clima d’ua des regions mès seques deth mon. bit.ly/31QIng0

LA CASCADA DE LA SANG Andrés López.- Al glacièr Taylor, a l’Antartida, se debana un dels fenomèns naturals pus estonants de tota la planeta. Es conegut coma la Cascada de la Sang e a coma causa una fònt d’aiga salada que, barrejada, amb fòrça oxid de fèrre provoca un saut d’aiga amb una color plan semblanta a la de la sang. bit.ly/3ngDXXn

Mostra els més vells
mastodont.cat, cultura catalana.

Servidor social en català per a la comunitat de llengua i cultura catalanes d'arreu d'internet.