DE FOTOSINTÈSI SENS DE LUTZ De cercaires trobèron una manièra nòva de crear de noiridura vegetala sens usar de lutz solara en tot utilizar de fotosintèsi artificiala. Aquesta tecnologia es basada en un procés electrocatalitic e convertís de dioxid de carbòni e d’electricitat a mai d’aiga en acetat. D’organismes que produsison de noiridura, coma las plantas, consumison tanben aquel acetat en de luòcs escurs. E per ansin òm poirà crear de noiridura vegetala fins a 18 còps bit.ly/3OXVXkR

LO NORMAND MEDIEVAL Lo normand medieval es encara uèi plan discutit pels cercaires pr’amor que n’i a qu’afirman que foguèt una lenga d’oïl e d’autres dison que foguèt sonque un dialècte mai del francés. La discussion demorèt decadas e encara es pas finida uèi lo jorn car los scientifics son pas totes d’acòrd en tot lo situar sonque coma un dialècte mai o una lenga medievala independenta al costat d’autras coma lo francés, lo picard – qu’es reconegut coma bit.ly/3a3t1ZP

D’ILLAS LUENHAS Las illas Belau, tanben conegudas coma illas Palaos o Palau, son un grop d’illas que forman l’archipèla situada mai al nòrd-oèst d’Oceania. Son tant a l’èst d’aquela classificacion geografica umana qu’òm pòt plan las situar tanben dins d’Asia e pas Oceania. E coma tota la majoritat d’illas d’Oceania, son luènhas de tot. Mas tanben son un paradís terrèstre per reposar de la modernitat d’autres luòcs de la planeta. bit.ly/3AeQRMX

L’ARMADILLO DE SET BANDAS
L’armadillo o tató es un mamifèr cingulat que foguèt notícia pendent lo començament d’ongan pr’amor que ne son estats trapats centenars d’especimèns mai al nòrd del la frontièra septentrionala del sieu abitat, lo celèbre Río Grande, e en de luòcs cada còp mai luenhs e tanben mai al nòrd, coma Virginia. Segon los cercaires, aquò demostrariá una migracion de l’espècia vèrs de luòcs ont poder viure plan. bit.ly/3ONQcpD

D’UMANS EN ANGLATÈRRA FA 620.000 ANS Lo siti arqueologic de Fordwich, al nòrd-èst de Kent, en Anglatèrra, confirmèt la preséncia d’ominins en aquela region britanica ara fa 620.000 ans. Son donadas seguras pr’amor que l’èst anglés e lo nòrd francés pòdon pas assegurar totjorn que i aguèsse d’ominins en aquela part d’Euròpa pròcha als glacièrs en aquela luenha epòca: Ara, pasmens, l’amassada de fins a 330 destrals de pèira d’aquel siti bit.ly/3QQt3op

ER UNIVÈRS (15): ES ASTEROÏDES En Sistèma Solar – e tanben dehòra d’aguest – i a mès còssi espaciaus a mès des planetes e es cometes, pr’amor que i a milions e milions d’asteroïdes ath torn deth Solei. Era sua majoritat se trape entre Mart e Jupitèr mès tanben n’i a fòrça que son mès enlà de Neptun. N’i a que son fòrça petiti mès bèri uns d’aguesti son tan grans que poirien èster lèu classadi coma planetes nanes se non siguesse pera sua orbita. bit.ly/3OpuB74

LA BATALHA DE BASIÈJA (1219) Es vertat que pendent la crosada dels Albigeses, que comencèt en 1209, i aguèt pas gaire batalhas al camp batalhièr entre d’occitans e crosats. Foguèron raras, e la majoritat dels còps la lucha arribèt mai pr’amor dels sètges dels crosats a de vilas, vilatges e castèls occitans. Mas que tanben n’i aguèt e, a mai de Montjuèi (1208), qu’òm poiriá considerar mai un chaple qu’una batalha, pr’amor de l’estrategia usada per l’armada occitana, bit.ly/3A1GCve

LO GRAND ALMIRAL L’almiral mai celèbre, lo guerrièr pus brave de la Catalonha medievala a un nom: Roger de Llúria. Totes los païses an un mite. Roger de Llúria foguèt un almiral tras qu’ordinàri al servici del comtat de Barcelona e reialme d’Aragon al sègle XIII. La siá vida e prètzfaches son encara uèi remembrats per totes los catalans. E, mai enlà de çò que faguèt, dintrèt dins lo terren de la mitologia pr’amor de las sieunas victòrias navalas. bit.ly/3QVjlkP

D’ÒLI D’OLIVA DE FA 7000 ANS Una nòva trobalha arqueologica israeliana permet ara de confirmar que los abitants del Pròche Orient ja produsián d’òli d’oliva fa mai de 7000 ans. Los cercaires tanben trapèron d’evidéncias cullhidas e secadas benlèu per èsser vendudas. La descobèrta se faguèt al luòc calcolitic de Tel Tsaf, en Israèl. bit.ly/39RhYCY

LA CAUSA DE CÈRTS FUÒCS En 2014, un grand fuòc brutlèt lo centre de Chile, en tot cremar mai de 2.500 ostals e aucir mai de 13 personas. En 2015 un fuòc gigantàs cremèt mai de 40 quilomètres cairats, çò es dire un airal fins 12 còps màger que lo pargue de Central Park, en Nòva-York. Ara los cercaires creson que la causa principala d’aqueles fuòcs poirián aver una causa comuna: lo fuòc comencèt totjorn per d’aucèls. bit.ly/3bnTqBX

LO LAUSÈRT LEIOLEPIS Leiolepis ngovantrii es una especia de lausèrt agamid descobèrta en Vietna, que pòt se reproduire per partenogenesis, çò es la naissença d’ovuls sens fecundar, e que demòra en d’abitats de sabla prèp de la còsta mas tanben en de maquís. Qualcunes cercaires creson qu’es una espècia que finirà per desaparéisser pr’amor de la sieuna reducha varietat genetica d’una generacion a l’autra. bit.ly/3Oabfmh

TANZANIA Tanzania es, uèi lo jorn, un destin obligat per totes aqueles que vòlon visitar un dels estats amb qualcunes dels paisatges pus polits del continent african. Òm i pòt visitar divèrsas montanhas dont lo Mont Meru – d’efièch un volcan –o encara lo Mont Kilimanjaro, lo som pus naut de tota Africa e que convòca, de biais annadièr, de milièrs d’aimants de la montanha. Hemingway, l’escrivan estatsunitenc escriguèt De Nèus al Kilimanjaro en 1952 bit.ly/3n2piOZ

OPORTUNISTA O BON POLITIC? Lo rei Felip IInd August èra nascut l’an 1165 a Gonesse, e èra filh del rei Loís VIIen e la siá tresena molhèr Adèla de Champanha. Accediguèt al tròn, fòrça jove, amb solament catorze ans, lo 1179, mas sabèt governar amb una granda sabença en tèmas diplomatics. Foguèt lo primièr monarca francés en escriure en cronicas totes los eveniments del sieu reinatge e lo primièr en utilizar lo títol de “Rei de França”, bit.ly/3bcXpBd

ER UNIVÈRS (14): ES PLANETES
En nòste sistèma solar sonque i a tres tipes de planetes; es planetes mès pròplèus ath Solei, que son planetes coneishudes coma planetes telluriques, es planetes mès aluenhades dera nòsta estela, que son tanben planetes gasoses e que son gigantes, comparades damb es prumères, e es planetes nanes que i a mès enlà d’aguestes, coma Pluton bit.ly/3tN9W4B

LO PRIMIÈR LIBRE IMPRIMIT (868) La responsa a la question sus qui foguèt lo que creèt aquel sistèma revolucionari que permetriá publicar de mai en mai libres d’un biais aisit – e aquò foguèt una plan granda diferéncia amb d’epòcas anterioras- e aital entraïnèt un espandiment general de la cultura mondial a l’epòca medievala es, encara uèi, Gutenberg, creador de l’impremta (en Euròpa) en l’an 1450. bit.ly/3Oh61VB

L’ILLA DE PASCAS L’Illa de Pascas (Rapa Nui o Rapa la granda en lenga rapanui ) es una illa de Chile situada, pasmens, en Polinesia, en mièg de l’ocean Pacific e a 3.700 Km de la vila chilena de Caldera, . La sieuna superfícia son 163,6 km², e aquò fa d’aquesta illa la màger de totas las illas de Chile. La sieuna populacion son aperaquí 5.000 abitants (5.035). bit.ly/3aY8fej

LA MÒRT DEL PRINCE MUSTAFA Tradicionalament, las monarquias an patit totjorn de conspiracions entre desparièrs candidats en la succession del tròn. E lo sultan Soliman (çò de mai segur lo mai important de l’istòria de l’Empèri Turc Otoman) poguèt tanben espepissar los movements dels desparièrs partits, que correspondián a de filhs de desparièras femnas del monarca. bit.ly/3zBtmgK

ER UNIVÈRS (13): ES FRAIES DETH SOLEI Eth Solei ei ua estela que neishec hè 4,5 miliards d’anna des dera concentracion de diuèrsi elements coma idrogèn o monoxid de carbòni deth gas i auie en airau on ara i a aguesta estela. Aguest gas ère laguens d’ua nebulosa. Quan ? E se totes – o era majoritat d’esteles nèishen atau, eth Solei neishec ath madeish còp qu’autes esteles ? bit.ly/3NKwbjv

L’OSTAL DE LA SAPIÉNCIA Aprés la conquista musulmana del sègle VII la vila de bagdad venguèt la nòva capitala del califat abbassida. E pr’açò tanben venguèt un important centre politic, comercial e cultural de la planeta. Lo califa descobriguèt lèu que caliá amassar totes los libres possibles de la region e mai enlà se voliá conquistar tota la sapiéncia de l’epòca. bit.ly/3tvQDg7

DE VILAS COSTIÈRAS QUE S’ENFONZAN Plusors vilas costièras del Mond s’enfonzan, segon las darrièras donadas dels satellit. Entre aquelas, Manila, la capitala de las Filipinas, seriá la que s’esfonza mai, e mai lèu. D’autras encara s’enfonzan de mai d’1,5 centimètre annadièr. Lo fenomèn es estat descobèrt per de cercaires en amassant de donadas mondialas e non pas localas sul cambiament environamental e la creissença del nivèl de la mar actual. bit.ly/3MCbtBf

Mostra els més vells
mastodont.cat, cultura catalana.

Servidor social en català per a la comunitat de llengua i cultura catalanes d'arreu d'internet.