LOS AFRICANS DE L’OÈST AN TANBEN D’ADN IBRID Uèi lo jorn, es ja conegut que totes los umans qu’an d’ancessors europèus, asiatics o d’Oceania an tanben d’ADN de doas espècias diferentas preïstoricas: de gèns neandertalians e de gèns denisovans mesclats amb l’ ADN dels umans modèrnes. E lo genòma d’aquelas espècias pòt arribar d’èsser entre l’1% e 4% segon l’individú. Se sabiá tanben que los africans an pas aquela barreja genetica. sapiencia.eu/los-africans-de-l

LA POLITICA EXTERIORA DE GRANADA La majoritat de la darrièra epòca politica del reialme musulman de Granada aguèt coma caracteristicas principalas la guèrra, la desintegracion politica e la fauta de coesion sociala. Per ansin, e al long dels sègles XIV e XV Granada demorèt econòmicament dependenta dels genoveses e, politicament del Reialme de de Castilha, çò qu’entraïnariá la fin de la sieuna independéncia, fin finala, en 1492. bit.ly/38N6GcZ

CRONIQUES DETH SÈGLE XXIau: 2008 Maugrat que diuèrsi païsi ja auien patit fòrça senhaus grèus pendent 2007, era planeta non coneishec ua crisi economica plan hòrta enquia 2008 e en fòrça païsi demorarie enquia mès enlà de 2010. Era recession qu’arribèc en 2008 serie mès tard nomentada era Grana Recession, entà diferenciar-la dera Grana Depression de 1929. Totun, era umanitat non auie patit ua epòca economica tan dolenta des deth començament deth sègle XXau. bit.ly/32b2Tnp

LO VOLCAN KAWAH IJEN Andrés López.- En Banyuwangi, en Java Orientala (Indonesia) i a lo volcan Kawah Ijen , sens cap dobte lo volcan mai singular de tota la planeta, pr’amor que dins la siá caudièra i a un lac de color turquesa estonant. Lo Kawah Ijen fa partida del complèxe volcanic Ijen , e lo lac qu’emplís lo sieu cratèr a una circonferéncia d’un pauc mai d’un quilomètre. Las siás ribas son plenas de pèiras de color limon e la nauta quantitat de sofre...bit.ly/39QI6Z3

D’ANCESSORS D’OMINIDS (2): UN NÒU MOND Quand lo continent african s’amassèt al continent euroasiatic fa d’aperaquí 17 milions d’ans una part dels descendents dels proconsuls, justament los genres Dryopithecus e Ramapithecus, conquistèron las nòvas tèrras e trinquèron, fin finala, la linha evolutiva de lors ancessors. Serián aquestas espècias que començarián una dralha evolutiva nova que menaria, fòrça puèi, als ancessors dels umans. bit.ly/38CwHvB

LO REIALME DE MALHÒRCA E LA LUCHA PER LA SOBEIRANETAT Medievalòc.-Après la conquista crestiana de Malhòrca l’an 1229, lo rei Jacme I lo Conquistaire venguèt lo monarca del nòu reialme. Mas après la siá mòrta l’an 1276, Jacme I decidiguèt repartir los sieus reialmes entre los sieus dos filhs. Del temps que lo sieu primièr Pèire eretèt lo Reialme d’Aragon, lo Reialme de Valéncia e los Comtats Catalans, lo sieu segond filh Jacme venguèt lo nòu rei Jacme II de Malhòrca. bit.ly/2vD4oP7

FAUNA OCCITANA (24): LO POLLAMBÈRT Lo pollambèrt, tanben conegut pel nom de paom en gascon (paum en varianta aranesa) es una de las mai polidas aus dels bòsques occitans. E tanben es una que patís lo màger perilh d’extincion lèu. Açò pr’amor de divèrsas causas dont la caça e la desforestacion dels pins, una espècia vegetala basica per la sieuna subrevivéncia. Lo paom sonque demòra als Pirenèus. bit.ly/323WR7V

ARTIDA VERDÍS Dempuèi longtemps los scientifics estúdian, amb l’ajuda de las darrièras tecnologias, lo cambiament environamental sus Artida. De drònes e satellits ajudan a melhor comprene perqué Artida quita pas de verdir. Las causas, totun, serián fòrça mai complèxas que la pojada de la temperatura mondiala sus la planeta. bit.ly/2Ssvl0V

AL TORN DE ROBIN DELS Medievalòc.- Maugrat que, segon la sciéncia istorica avança e mai e mai legendas son demostradas coma basadas en de faches reals, l’istòria del raubaire e arquièr Robin Hood contunha d’èsser una de las pus complèxas que i pòt aver encara l’istòria medievala anglesa. E aquò es aital pr’amor que desenats d’istorians assagèron de confirmar que Robert Hood o Robert Wood o Robin Hood existiguèt pas e jamai dengun poguèt o afirmar totalament. bit.ly/39Djsel

CRONIQUES DETH SÈGLE XXIau: 2007 En 2007 es Nacions Unides decidiren finauments d’aprovar ua declaracions sus es drets des nacions indigènes. Atau, eth 13 de seteme d’aqueth an, 144 païsi decidiren dar supòrt ad aguesta naua declaracion (coneishuda en anglés damb es sigles UNDRIP). Maugrat eth succès dera votacion, quate grani estats dera planeta digueren que non i èren d’acòrd e non signèren era declaracion. sapiencia.eu/croniques-deth-se

L’UÈLH DEL SAHARA Andrés López.- L’estructura de Richat atanben coneguda coma Uèlh del Sahara , es un accident geografic singular situat al desèrt del Sahara, en Mauritània, e cridèt l’atencion ja dempuèi las primièras missions espacialas, doncas forma un rar uèlh de buòu sus la monotona estenduda del desèrt. Dempuèi la distància, l’aspècte general es d’una granda espirala, coma una ammonita giganta sul desèrt. bit.ly/2wb4jCv

LAS MAPAS D’ING S’OBRISSON A L’OCCITAN Lo Congrès de la Lenga Occitana e l’Institut Geografic Nacional francés an signat una convencion per armonizar los noms de luòcs de las mapas IGN. Caliá corregir la toponimia de las mapas d’IGN.
Lo Congrès permanent de la lenga occitana oficializèt sa collaboracion amb l’Institut Geografic Nacional (IGN) francés, per la signatura d’una convencion lo 28 de novembre. bit.ly/38fvJFi

BELGICA: LO CAMIN DE LA DESCENTRALIZACION A l’ora d’ara Belgica es un dels estats mai descentralizats del mond, amb una estructura federala compausada de tres estats federats, Flandra, Valonia e Bravant. Mas per arribar a aquel sistèma foguèt un long camin, promogut basicament pel nacionalisme flamenc. L’an 1815 al Congrès de Viena après las guèrras napoleonicas, las poténcias europèas decidiguèron la creacion del nòu Reialme dels Païses Basses...bit.ly/38fXf5M

GEDIMIN, UN MUR ENTRE OCCIDENT E ORIENT Medievalòc ,- Pendent lo reialme del comte Vytenis, la confederacion rutena e lituana resistiguèt las primièras decadas las atacas de l’òrdre teutonica. Gedimin, lo successor dempuèi l’an 1316, menèt la siá sedença a Vílnius (o tanben Vilna) e des d’ailà seguiguèt la meteissa politica pacifica dels eslaus orientals occidentals. Son filh Algidras eretèt Vitebsk de son sògre eslau e tanben venguèron eslavizats los autres filhs de... bit.ly/2H5dbvF

AN ISOLAT LO CORONAVIRUS EN AUSTRÀLIA Una còla de scientifics de l’Institut Peter Doherty de las Infeccions e de l’Immunitat, a Melbourne, en Austràlia, poguèt isolar, fin finala, lo nòu coronavirus 2019-nCoV extrach d’un pacient. Lo virus arribèt a l’Institut Doherty lo 24 de genièr passat e foguèt isolat abans la fin de genièr passat. bit.ly/2vXOHSL

LOS PRIMIÈRS VIKINGS Medievalòc.- L’istòria academica confirma que la nomenada edat vikinga comencèt en junh de l’an 793, quand un o divèrses vaissèls (drakkars) vikings assautèron lo monastèri situat a l’illa anglesa de Lindisfarne. Mas lo començament d’aquela epòca poiriá ara èsser situada fòrça mai temps endarrièr, pr’amor de la descobèrta arqueologica de dos vaissèls dels òmes del nòrd a l’illa estoniana de Saaremaa. bit.ly/2SnANAX

CRONIQUES DETH SÈGLE XXIau: 2006 Montenegro ei aué un estat balcanic situat en sud-èst d’Euròpa e qu’a termières damb Serbia, Kosova, Albania e Croàcia. Eth son territòri ei format per d’aperaquí 14 000 Km2 e a ua populacion de 620 679 abitants. Era sua capitau ei Podgorica. Mès Montenegro ei aué un estat relatiuaments nau en Euròpa pr’amor qu’era sua independéncia solament arribèc en 2006 dempús de guanhar era sua populacion un referendum pactat damb Serbia. bit.ly/2H041AC

LO LAC BAIKAL Andrés López.- Lo lac Baikal se tròba situat en la zòna sud de Siberia, Russia, tanben coneguda tanben pels noms d’Uèlh blau de Siberia o La Pèrla d’Asia. Lo nom deriva del tatar Bai-Kul (Lac ric). Es un lac d’origina tectonica que conten aperaquí 20% de l’aiga doça qu’es pas glaçada de la planeta. Lo lac a una prigondor mejana de 20 mètres, mas s’i pòdon trobar de zònas amb mai de 1 600 mètres de prigondor, çò que fa d’aquel lac lo mai prigond bit.ly/3bcJ4jN

UNA PROPRIETAT CARACTERISTICA DEI NOMBRES PROMIERS (Exclusiva matematica mondiala ). Dins la revista “Pour la science” un matematician sonat Jean-paul Delahaye professor a l’universitat de Lille ten una cronica matematica. Au mes de Febrier de 1999 ai crompat questa revista estent que l’avié un article sus lo p.g.c.d. (pgcd) de 2 nombres. Lo pgcd es lo mai grand divisor comun ai 2 nombres. Es coneigut un metode mai que mai ancian degut a Euclide dich algoritme d’Euclide bit.ly/392ZeKA

FAUNA OCCITANA (23): LO LOP L’òme donèt totjorn de caracteristicas umanas als autres animals de la natura. Per ansin, l’aigla foguèt considerada coma una au nòbla (e la realitat es qu’es pas pus nòbla qu’un voltor o un còrb). Lo lop, totun, foguèt considerat durant sègles coma una bèstia crusèla, qu’a totjorn fam de sang e qu’ataca traitosament l’òme. E aquò, coma los autres adjectius , es luenh de la realitat pr’amor qu’es un dels mamifèrs mai nòbles, bit.ly/2uUm3RS

Mostra'n més
mastodont.cat, xarxa social pels catalans d'arreu.

Servidor social en català per a la comunitat de llengua i cultura catalana d'arreu d'internet.